Studiereis naar Buchenwald 2015

‘Was für ein schöner Sonntag. Quel beau dimanche.’

 

Toen ik op zondag 8 november 2015 een laatste blik op Buchenwald wierp, vlak voor onze busreis terug naar Mechelen, kon ik niet anders dan wegdromen bij het mooie herfsttafereel. De zon scheen, de bladeren van de bomen in het bos kleurden rood en geel, je kon de vogels horen zingen, … Het was een idyllisch beeld. Voor Jorge Semprun, schrijver van Zo’n mooie zondag, was Buchenwald echter geen plaats van vogelzang en idylle, maar van schrik en leed. Want hij was een van de meer dan 250.000 mensen die na arrestatie door de nazi’s tijdens de Tweede Wereldoorlog naar het concentratiekamp in Buchenwald werden gestuurd en daar geterroriseerd werden. Wat betekende het om in een kamp als Buchenwald opgesloten te worden? Wat deed dit met de gevangenen? En hoe kan de herinnering aan wat meer dan 70 jaar geleden in Buchenwald gebeurde ook vandaag de dag nog relevant zijn? Deze vragen stonden centraal tijdens de studiereis die ik volgde.

 

Buchenwald 4 LR Buchenwald self 4 LR

Een prachtige natuur, een gruwelijk verleden. © Isabelle Diependaele

 

Wie ben ik? Even iets over mezelf…

 

Voor mij was het een heel bijzondere reis. Ik ben Charlotte (18 jaar, Berlijn) en werk in het kader van ASF Vredesdienst gedurende 12 maanden als vrijwilligster in Kazerne Dossin. ASF is een organisatie die na de Tweede Wereldoorlog in Duitsland werd opgericht als een reactie op de zware misdaden van de nazi’s. ASF wilde dit gruwelijke verleden omzetten in een positieve kracht en inspireert Duitse jongeren tot op de dag van vandaag om als vrijwilliger aan de slag te gaan over heel de wereld. Dit gebeurt meestal in organisaties die werken rond herinnering, Holocaust en mensenrechten, bv. Kazerne Dossin in Mechelen. Vrede, verzoening en begrip tussen de volkeren staan centraal in de werking van ASF. Toen Kazerne Dossin deze studiereis naar Buchenwald organiseerde voor personeel, gidsen en de pedagogische begeleidingsdiensten, was ik blij dat ik mee kon.

 

Buchenwald 3 LR

Het volledige reisgezelschap. © Isabelle Diependaele

 

Weimar en Buchenwald – Hemel en hel

 

Voor mij persoonlijk werd de verantwoordelijkheid die wij als Duitsers hebben pas helemaal duidelijk toen ik op die plek kwam waar het beste en het slechtste van de Duitse geschiedenis letterlijk zo dicht bij elkaar liggen: Weimar en Buchenwald. Weimar is een bron van cultuur, van schepping en schoonheid. Het is de bakermat van filosofen en dichters zoals Schiller en Goethe. Buchenwald is een plaats van wreedheid, destructie en angst, een plek waar duizenden mensen de dood vonden.

 

Lagen van herinnering

 

1. Tijdens en vlak na WOII – Ogen sluiten voor de gruwel

De connectie tussen deze twee verschillende werelden (Weimar en Buchenwald) was een belangrijk gespreksonderwerp. Tijdens een rondleiding door Buchenwald en Weimar werd duidelijk hoe nauw deze twee sites met elkaar verbonden waren. Zo speelde het Duitse Nationaal Theater in Buchenwald voor de SS-ers, bezochten families uit Weimar de dierentuin op de Ettersberg (dit op enkele honderden meters van het concentratiekamp), veel gevangenen van Buchenwald passeerden via het Centraal Station van Weimar of werkten in de straten van deze cultuurstad. Het bestaan van Buchenwald was met andere woorden geen publiek geheim. De inwoners van Weimar sloten gewoon hun ogen voor de verschrikking die zich daar afspeelde. Na 1945 luidde het credo: We wisten het niet! De Amerikaanse bevrijders maakten het daarom verplicht voor alle inwoners van Weimar om door de kamp langs de stapels lijken van de gevangenen te wandelen en de gruwel te erkennen.

 

Buchenwald 5 LR Buchenwald 1 LR

Links: De leuze op de toegangspoort van Buchenwald, enkel zichtbaar voor de gevangenen: hier kregen ze ‘hun verdiende loon’.

Rechts: Het crematorium van Buchenwald naast de dierentuin op de Ettersberg. © Isabelle Diependaele

 

2. Duitse Democratische Republiek (DDR) – Herinnering als wapen

Tijdens ons bezoek aan het herdenkingsmonument uit de periode van de DDR wordt de tweede laag van herinnering duidelijk, namelijk die van de machthebber op dat moment. Het monument verheerlijkt de communistische ideologie en herinnert alleen aan de communistische politieke gevangenen. In de periode van de DDR werd herinnering heel duidelijk als propaganda gebruikt. Zo werd er verteld dat de bevrijding van Buchenwald enkel een ‘zelf-bevrijding’ was; een overwinning van de communistische verzetsstrijders op het fascisme. Het herdenkingsmonument dat in die periode werd opgericht toont dan ook strijdlustige gevangenen, die samen en zonder de hulp van de Amerikanen, voor hun vrijheid vechten. De manier aan wie en hoe herinnerd wordt, hangt altijd af van de respectievelijke machthebbers. Het is belangrijk om dit te beseffen wanneer je zo’n plaatsen bezoekt om aan herinneringseducatie te doen.

 

Buchenwald 2 LR

Herdenkingsmonument uit de tijd van de DDR. © Isabelle Diependaele

 

3. Vandaag – Herinneren om te begrijpen

Vandaag ligt de focus van herinneringseducatie in Buchenwald op het herdenken van alle slachtoffers van de nazi’s en wordt afstand genomen van het hokjesdenken van de nazi’s (die vaak aparte kampen hadden voor Joden, homoseksuelen, communisten, …). In Buchenwald leert de bezoeker meer over het leven in het kamp, de perspectieven van de slachtoffers, maar ook de daders en de omstanders (bv. de inwoners van Weimar). Het doel is om uit dit verleden lessen te trekken en na te denken over ons eigen handelen, hier en nu. In Buchenwald maakten we kennis met het educatief aanbod en werd de geschiedenis tastbaar gemaakt met tal van objecten: foto’s genomen door een SS-er of door Amerikanen, tekeningen, van gevangenen, muziek en zelfs originele artefacten uit opgravingen.

 

Mittelbau-Dora

 

We bezochten ook Mittelbau-Dora. Hier moesten de gevangenen in koude, natte en donkere tunnels werken aan V-bommen. Voor een rondleiding van anderhalf uur was het al heel onaangenaam om in deze tunnels te vertoeven. Hoe vreselijk was het wel niet voor de gevangenen destijds? Zij moesten in de duisternis van Mittelbau-Dora slavenarbeid verrichten… Ik kan het me amper voorstellen.

 

De Eed van Buchenwald

 

Voor mij was het meest aangrijpende moment van de reis de herdenkingsplechtigheid op de plaats waar in 1945 de bevrijdde gevangenen de Eed van Buchenwald zwoeren. Zij beloofden toen om het nazisme uit te roeien en een nieuwe wereld van vrede en vrijheid op te bouwen. Om de slachtoffers van de nazi’s te herinneren, hielden we een ceremonie ter plaatse. We zongen en lazen gedichten en citaten voor. Verder was helemaal stil. Alleen de bladeren van de bomen hoorde je al ritselend op de grond vallen – een zeldzaam en passend geluid, alsof elk blad aan een gevangene van Buchenwald herinnerde; aan iemand die veel te vroeg gestorven is…

 

Conclusie

 

Buchenwald is een oord van antithesen: fantastische schoonheid en ongelofelijk verschrikking. Ik zal nog vaak terugdenken aan deze reis. Buchenwald mag niet vergeten worden, want om het met de woorden van Buchenwald-overlevende Elie Wiesel te zeggen: “Op het einde gaat het altijd om herinnering, zijn bronnen en omvang en, natuurlijk, zijn consequenties.”

 

Charlotte, 18 jaar, ASF-vrijwilligster in Kazerne Dossin

12 november 2015

 

Gepubliceerd op door

Geef een reactie

Je e-mailadres zal niet getoond worden. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

8 ÷ 1 =