Wat is herinneringseducatie?

‘Het verleden spreekt tot ons in wel duizend stemmen. Ze dreigen, ze troosten, ze bemoedigen of ze bewegen ons tot actie. Het is de toekomst die ons oproept tot het bereiden van de weg.’

Felix Adler, 1876

 

Herinneringen aan oorlogen en massamoorden blijven ons beroeren, vaak tot lang na de feiten. Ze tonen dat het verleden niet altijd even makkelijk voorbijgaat, ook al verstrijken de jaren. Ze houden de geschiedenis in de tegenwoordige tijd. Want ze blijven moeilijke vragen oproepen. Welke plaats geven we aan die episodes uit onze geschiedenis? Hoe moeten we ze begrijpen? Kunnen we eruit leren?

Herinneringseducatie is voortgekomen uit dit soort vragen. Sinds haar introductie in het Vlaams onderwijs in 2008 is herinneringseducatie een vaste waarde geworden. Dat ging niet zonder slag of stoot. Er waren praktische uitdagingen, expertise moest opgebouwd worden en van tijd tot tijd was er kritiek te horen. Twee vragen doken steeds opnieuw op. Wat is herinneringseducatie precies? En – belangrijk – wat is goede herinneringseducatie? In het licht van die vragen werd de focus de afgelopen jaren steeds scherper gesteld. Er werd heel wat ervaring opgedaan door het Bijzonder Comité voor Herinneringseducatie (BCH) en haar partners, door organisaties en musea, door scholen en leerkrachten.

 

100 mensen, 100 definities

 

Herinneringseducatie laat zich niet zo eenvoudig definiëren. Vraag maar aan honderd mensen wat deze term precies inhoudt en je zal onmiddellijk honderd verschillende antwoorden krijgen. Sommigen zullen het eerder definiëren als een soort herinneringsplicht (‘leren omdat we het niet mogen vergeten’), anderen zien het als een manier om het heden beter te begrijpen (‘waar komen we vandaan?’) en dan zijn er nog die herinneringseducatie vooral opvatten als een waarschuwing, waarbij ze naar de duistere passages uit het verleden kijken om vervolgens niet in dezelfde valkuilen te trappen. Desalniettemin duiken in veel van deze omschrijvingen dezelfde elementen op. Iedereen is ervan overtuigd dat het verleden ons iets waardevol te vertellen heeft; iets waar we iets uit kunnen leren.

 

Welk verleden?

 

Over welk verleden gaat het dan? Het verleden dat in herinneringseducatie centraal staat is vaak donker. Het gaat om geschiedenissen van geweld en oorlog. Dat is misschien de reden waarom de herinnering aan dat duistere verleden ons zo blijft beroeren. Niet alleen gaat het om pijnlijke gebeurtenissen in onze geschiedenis, periodes waarin geweld en oorlog de bovenhand kregen over democratie en vrede. Het gaat niet zelden ook om een verleden dat controverses blijft opwerpen. De erfenissen van slachtofferschap en de verantwoordelijkheden voor daderschap blijven vaak openstaande kwesties.

 

Hoe leren uit het verleden?

 

Maar bovenal blijft het gewelddadige verleden ons beroeren omdat het zijn actuele inzet nog lang niet kwijt is. We willen de inzichten die deze geschiedenissen te bieden hebben niet verloren laten gaan. Integendeel, we willen leren uit dit verleden. Meer zelfs: we willen ons erdoor laten aanspreken om het vandaag en in de toekomst beter te doen. Het is hierbij vooral belangrijk dat herinneringseducatie meer moet inhouden dan leerlingen tonen ‘hoe erg het in het verleden was’, en ze vervolgens influisteren welke ‘lessen’ ze daaruit moeten leren.

Hoe doe je dit dan wel? Een belangrijke sleutel is die van de drie pijlers van herinneringseducatie. De logica daarbij is dat je best altijd vertrekt vanuit de geschiedenis. In een eerste stap betekent dat: zo genuanceerd en meerstemmig mogelijk leerlingen kennis en inzicht bijbrengen over het verleden. Vervolgens werk je rond historische empathie en betrokkenheid. Zo kun je afstandelijke analyses aanvullen met begrip en verklaring. En ten slotte maak je de beweging naar vandaag: je reflecteert over de betekenis van het verleden voor het heden en je probeert bij leerlingen attitudes zoals kritische zin, zin voor meerstemmigheid en betrokkenheid op de samenleving te versterken.

Sleutelbegrippen voor geslaagde herinneringseducatie zijn dan ook: kritische zin, historisch denken, meerstemmigheid en betrokkenheid.

 

Wees bescheiden

 

Tot slot is herinneringseducatie absoluut geen wondermiddel om van leerlingen perfecte burgers te maken. Maar zoals de Nederlandse cabaretier Wim de Bie ooit zei: ‘Wie het heden beoordeelt, moet over voldoende verleden beschikken.’ Herinneringseducatie neemt die gedachte ter harte en breidt ze uit: wie vandaag wil handelen met het oog op de toekomst, doet er goed aan de geschiedenis te kennen.

 

©2018 Herinneringseducatie